Монгол цагдаагийн сїлд хийморь єєдєє байг

Єглєє ажилдаа явахаар автобус уруу яаран алхлаа. Хавар болоод дулаахан сайхан, нар єєдєєс харан инээмсэглэнэ. Жирийн нэг єдєр бол би нїїр дїїрэн инээмсэглэсээр л нар уруу харж би єнєєдєр ихийг хийж бїтээх болно гэж хэлсээр л автобусны буудлын зїг алхдагсан. Харин єнєєдєр тэгсэнгїй. Ёозгїй хариу сонссон болохоор сэтгэл дундуур сажиллаа. Нар намайг сэргээч сэргээч гэсэн шиг баясалтайгаар гэрэлтэх боловч сэтгэлд баярласангїй.

Автобусны буудал дээр очоод удаачгїй байтал Бэлх Вокзалын автобус ирэх нь тэр. Бужигнасан олон хїний тїлхїїлж шахуулсаар ямар ч байсан автобусандаа ороод нэг сандлын хажууд зогсоод унахгїйн тулд дээд талын бариулнаас зїїгдэж авав. Кондуктор ирэхэд урдаас бэлдсэн байсан мянган тєгрєгєє сарвайгаад автобусны билетээ аваад ихэд нямбайлан харав. Єнєєдєр ядаж автобусны билет маань азтай байгаасай гэж нэмж їзэв 37 бас л азгїй. Дахин хэд хэдэн талаас нь нэмж їзлээ бас л байдаггїй. Намайг тэгэж мунгинаж байх зуур хажуугийн суудлаас хэн нэгэн согтуу хїний дуу гарав. Сонирхон харвал 50 орчим насны эр жаахан балгасан бололттой хазгай хэлээр хэд гурван їг бувтнаж хэдэн хиртэй бутархай мєнгє сарвайн єєрєє єєртэйгєє ярих нь харагдав. Нєгєє ахын дуу чангарч ирээд л ємнєє байсан цагдаа залууг учир зїггїй харааж гарав. Муу хїїр минь чи надаас мєнгє авах уу. та нар муусайн алуурчид. Хїнийг дээрэмдэж байжил санаа нь амардаг гэж илт їзэн ядсан аястай бахирч байснаа бїїр дордон автобусанд буй хїмїїст хандан энийг хараа миний мєнгийг хулгайлж, дээрэмдэх гэж байна гэж ирээд л эгээ л дээрэмдїїлж буй хїн шиг бахирч гарлаа.

Тэрхэн зуур би єєртєє ямар муухай азгїй єдєр вэ гэж хэлээд нєгєє сонин ахыг ажиглан зогслоо. Цагдаа залуу чимээгїй л зогсоно. Нєгєє ах бїїр оодор ч муусайн юмнууд бїгдээрээ л їхвэл таарна. Та нар ер нь хэн юм бэ гэж ирээд л дэмжих хїн хайсна уу эргэн тойрон уруугаа согтуу нїдээр гєлєлзєнє. Тїїнтэй нэгдэж цагдааг муулах хїн байсангїй. Гэвч тэр гандан буурсангїй ахиад л энэ муусайн хїмїїсийг буудвал таарна. Бїгдийг нь буудвал таарна гэж ирээд л бахирч гарлаа. Цагдаа залуу тоосон шинжгїй муухай харснаа буруу харсаар зогссоор байлаа. Харин миний тэвчээр алдрав. Ажилдаа ажлаа хийх гэж яваа тэр цагдаа залуун ємнєєс би туйлын их гомдлоо. Та хїї шигээ залууг ингэж хэлэх гэж дээ. Архиа шингээж чадахгїй. Наадах чинь Монгол цагдаа хїн шїї дээ гээд хэлчихэв. Согтуу ах намайг гайхан харав. Хэсэг харснаа миний хїї ийм муу эрийн хугархай биш гэж ирээд л муулж гарлаа. Харин намайг эхэлж дугарсанд аль хэдийн залхаад байсан хїмїїс урам орсон уу дор дороо л нєгєє ахыг буруушаан бувтнаж гарлаа. Миний хажууд зогсож байсан ах нєгєє ахыг чимээгїй бай гэж зандрав. Автобусаар дїїрэн дїнгэр дангар болсон ч нєгєє ах єнєєх яриагаа їргэлжлїїлсээр цагдаа залуу тэвчээр заан зогссоор л байлаа. Би тэр цагдаагаар бахархах сэтгэл тєрєв. Тэр залуу юу ч хэлсэнгїй. Гэвч би тэр залууг яагаад ч юм єрєвдлєє.

Монгол улсын сайн сайхны тєлєє тангараг єргєж, хоногтоо л гэртээ орж, хїйтэн хєрж, халуунд халж єдєр шєнєгїй ажилласан тэдний ажлыг їнэлэх хїн ховор. Харин тэдний ажлыг муулж суух хїн захаасаа авахуулаад олон юм байна даа гэж бодов. Єглєє сэрээд ажилдаа явж буй тэднийг таних ч їгїй хэн нэгэн доромжилж єдрийнх нь їйл хэргийг тэр чигээр нь тоох ч їгїй баллаж байгаагийн хажууд миний багахан хэмжээний азгїйтэл юу ч биш юм шиг санагдав. Тэгтэл тэр залуу гутарсан ч їгїй тоосон ч їгїй жинхэнэ Монгол цагдаан шийр заан огт дугаралгїй явсаар байв. Би харин єєдрєг байхын оронд гутарч яваадаа єєрєєсєє ичэв. Хїн хичнээн муу хэлж, хичнээн азгїй байсан ч тэр муулж буй хїмїїстэй ямар хїн болохоо харуулах хэрэгтэй юм байна гэдгийг би дуугїй уул адил дїнхийн зогсох цагдаа залуугаас ойлгох шиг боллоо.

Автобус хоёр буудал явахад согтуу ах ч цагдаа залуу ч аль аль нь буучихсан байлаа. Би дараагийн буудал дээр эрч хїч дїїрэн буулаа. Хїчтэй, сэтгэлийн хаттай байж уул шиг зогсож чадвал жижигхэн хэмжээний саад гарч ирсэн ч гэсэн чимээгїй л даваад гарах болно. Ингэж бодоод эрч хїчтэй ажлын зїг алхлаа. Тэр зуураа би хэнд ч юм Монгол цагдаагийн сїлд хийморь єєдєє байгээ гэж чангаас чанга хэллээ.

Сансарын архичид

Манайх сансарт. Монголын бүх л газруудын адил манай сансарт ч мөн архичид байдаг. Түнель дээр мөнхийн согтуу хэд гурваараа хөлхөлдөх тэр хүмүүсийг хараад яагаад ийм болчихсон юм болоо гэж өөрийн эрхгүй бодогдоно. Нүүр нь хавдчихсан, хувцас нь урагдчихсан хүүхдийн тоглоомын талбай дээр ганц шил найрка ч болов олоод уучих юм сан гэж хавийн хүнийг царайчлан гөлөлзөх тэд өрөвдөмөөр ч юм шиг үзэн ядмаар ч юм шиг. Шөнө орой цонхон доор бахиралдаж, тоглоомын талбай дээр өөрсдийн өмч мэт дулаан өдөр тарвайж хэвтэнэ. Өдөр болгон зөрж өнгөрөх архичдыг харахад бараг л бүгдийг нь зүс мэддэг болж дээ. Өдөр хоног өнгөрөх тусам хэн нэг нь алга болж харин өөр нэг хүн ормыг нь сэлгэн ирнэ.

Уул нь тэд бүгдээрээ социолист Монголын сэхээтэн нарын хүүхдүүд юм гэдэг. Эцэг эх нь тэр үеийнхээ л алдартай улс төрч сэтгүүлч, бусдын хэлдэгээр том хүмүүс. Аав минь нэг өдөр нөгөө архичдыг хэсэг зуур харж сууснаа "хөөрхий амьтан, эцэг эхийнхээ буяныг даагаагүй хүмүүс дээ. Өсөхийн жаргалыг жаргалд бүү тооцоо гэж" гээл халагласан юмдаг. Залуу байхдаа тэд эцэг эхийн хөрөнгөн дээр туйлж, хамгийн сайхан бүхнийг эдэлж явсан хүмүүс. Бусад хүмүүст байгаагүй боломжууд тэр хүмүүст бүгдэд нь байсан. Харин тэд архи хэмээх хатуу дарсаар тэр бүгдийгээ соличихсон нь харамсалтай. Зөвхөн эрчүүд ч биш, бүсгүйчүүд хүртэл тэдний эгнээнд нэгдэж өдөр хоногийг шил архины төлөө өнгөрөөнө.

Өмнө нь царайлаг бүсгүй байсан болов уу гэж хэлмээр нэг залуухан бүсгүй тэдний дунд бий. Тэр бүсгүйг харахаар надад гундаж буй сарнай харагддаг юм. Хэдий архи түүний гоо сайхныг аажмаар авч одон, өдөр шөнөгүй гудамжинд суусаар арьс нь харлаж гундсан хэдий ч өмнө нь түүнийг чамгүй сайхан бүсгүй байсан гэдгийг илтгэх зарим нэг зүйл хараахан арилж амжаагүй үлджээ. Том алаг нүд, цэвэрхэн шулуун хамар, нимгэн уруул, дээрээс нь өндөр гуалиг бие нь бүхий л муухай зүйлийнх нь цаанаас тодорч гарч ирнэ. Царай зүс сайтай байснаас гадна бас чамгүй боловсролтой, соёлтой нэгэн байсан нь түүний үйлдэл, үйл хөдлөл, хааяа нэг хажуугаар нь өнгөрөхдөө сонсдог ярианаас нь харагдана. Тэр хэзээ ч хараал хэлэхгүй бас бусад архичид шиг бахирч чарлахгүй. Нөгөө эмэгтэйчүүд шигээ эрчүүдтэй маазрахгүй харин зүгээр л архиа чимээгүйхэн уугаад л нэг буланд сууна.

Яагаад тэр бүсгүй энэ архи гэдэг аймаар зүйлд автаж бүүр живэхэд хүрсэн юм болдоо гэсэн бодол түүнийг харах тоолонд л төрнө. Хайртай залуудаа хаяагдаад сэтгэлийн гутралаа дийлж чадаагүй юм болов уу. Эсвэл гэр бүлийнх нь золгүй байдлаар нас барчихсан юм уу. Эсвэл түүний хайртай залуу машины осолд орсон ч юм болов уу эсвэл хэзээ нэгэн цагт ирнэ гээд огт ирээгүй юм уу. Эсвэл өөрөөс унасан хүүхдээ аюулт өвчнөөр алдчихсан юм болов уу. Түүний гуниг хурсан тэр нүдийг харах бүртээ л энэ мэт бодол толгойд орж ирнэ. Ямар нэгэн эмгэнэлтэй, дааж давашгүй хэцүү зүйл л тэр бүсгүйг манай сансарын архичидтай нийлүүлсэн мэт санагдана. Бусад архичдыг хараад дургүй хүрдэг хэдий ч тэр бүсгүйг харахаараа тэгдэггүй харин ч өрөвдөж хайрлах сэтгэл төрж, түүнийг хэнээс ч юм өмөөрнө. Магадгүй түүний өмнө нь сайхан байсан царай зүс, эсвэл эелдэг зөөлөн аашинд нь татагдаж л тэгдэг байх.

Ямартай ч тэр бүсгүй эндээ битгий шингээсэй, Битгий л архин далайд живээсэй. Сэтгэлийн тэнхээ гаргаж тэндээсээ гарч өөрийн аз жаргалаа олоосой гэж би хүснэ. Тэр бүсгүйд нэг сайн залуу дурлаад түүнийг энэ намаг балчигаас татаад гаргаад аваасай гэж бас мөрөөднө.

Сүү

Утаан хөшиг татсан цонхны цаанаас бүдэг бадагхан хотын дүрс арай ядан ялгарна. Хаврын эхний сар гэхэд гадаа жихүүн хүйтэн байгаа нь хүмүүсийн өмссөн хувцас, бээцийсэн алхаанаас илт харагдах ажээ. Том хашаан дотор халуун сав барисан хүмүүс ганц нэгээр алхах бөгөөд хашааны гол дахь эх хүүхдийн хөшөөний хажуугаар яаруухан явж өнгөрнө. Яагаад ч юм миий анхаарлыг тэр хөшөө татлаа. Өмнө нь энэ газраар ирж байсан ч тэр хөшөөг тэгтлээ ажиглаж харж байсан нь үгүй. Харин энэ удаад тэр хөшөөг хараад сэтгэл и л хөдлөв. Би яг л тэр хөшөөний нэгэн адил ээж болсон шүү дээ гэж бодогдлоо.

Эмнэлэгт ирээд бараг л 7 хоночихсон байна. Харин хүүгээ гаргаад дөнгөж гурав хоног. Яг үнэндээ ээж болсондоо одоо болтол итгэж чадахгүй л байна. Аав ээж хоёр минь их л сандарч байж билээ. Ээж минь хөөрхий бишгүйдээ л их гүйж, хамгийн сайн эмч, хамгийн сайн сувилагчийг олох гэж мэддэг хүн болгон уруугаа л яриж гүйгээд л, харин хэр баргийн юманд догдолдоггүй аав минь нулимс цийлэгнэчихсэн зогсож байсныг саналаа. Аав ээжийнхээ сэтгэлийг тэр үед хамгийн ихээр ойлгож билээ. Өмнө нь муу аав ээжийгээ хэрэгтэй хэрэггүй юмаар их зовоодог байж дээ. Харин миний хайр бүүр сандарчихсан миний бүх зүйлийг тааруулах гэж гүйгээд л. Эргэлтээр ирсэн амттануудыг надад нэг нэгээр нь задлаж өгөөд л. Одоо хүртэл надад хоол, хүүдээ малгай авахаар санд мэнд л гараад өгсөн.

Анх хүүгээ хараад их л хачин санагдаж билээ. Үрчийсэн улаан нүүрийг нь хэнтэй адилхан юм болоо гэж гайхаад л харсан юмдаг. Бас хүүхдээ солигдчихвий гэж айсандаа чих, хамрыг нь сайн харж тогтоож авсан. Харин үнэр нь нэг л сэтгэл тайвшруулахаар сайхан.

Сувилагч анх хүүгийн маань оруулж ирж байхад хоёулаа өрөөндөө сандралдаж гүйгээд л. Яг л өмнө нь огт хараагүй харь гаригийн хүн харж байгаа юм шиг. Чихэн дээрээ, нуруун дээрээ бүр хөлөн дээрээ хүртэл урт урт хар үстэй сармагчин шиг санагдаад л. Хоёулаа хэтэрхий эмзэг хятад шаазан байгаа юм шиг хүрч ядаж байхад сувилагч орж ирээд л эргүүлж тойруулаад эхлэхээр ингэж болдог юм байхдаа гэж хоёр биерүүгээ гайхаж харж билээ.

Цонхоор харж хэсэг бодсоны эцэст хүүгээ харахаар явахаар шийдэв. Бүтэлттэй төрсөн учраас эмчилгээ хийлгэж байгаа болохоор ихэнхи дээ нярайн пост дээр өнжинө. Томоос том уян зүүгээр тариа хийгээл, дээрээс нь шаруулж хэвтдэг болохоор би нярайн пост дээр очих дургүй. Харахаар л хүүгээ өрөвдөөд уйлчих гээд байдаг болохоор л тэр байх. Гэхдээ л хүүгээ санаад харах хүсэл минь дийлж явахаар шийдэв. Хамаг хувцасаа давхарлаж байгаа л нярайн постын зүг зүглэв.

Олон маамуунууд толгой эргэтэл уйлалдах тэр газарт ганц сувилагч завгүй гүйнэ. Дух хамраас нь хөлс гарчихсан их л ядарч байгаа бололтой. Сайн харвал өчигдөр оройны сувилагч мөн байлаа. Өчигдөр орой хүүхдээ өрөө рүүгээ дур мэдэн авч явсан хэргээр баахан загнуулсан учраас сувилагчаас баахан зүрх алдан очтол. Өөдөөс юу ч болоогүй мэт инээмсэглэн "За миний дүү хүрээд ирсэн үү. Бие нь сайн уу " гэж ирээд л асуув. Би "хүүгээ харахаар ирлээ" гэж ээрч мууран хэлээд шарлагийн ор уруу зүглэлээ. Хүү мань тэндээ тавтай нь аргагүй унтаж байх юм. Ер нь төрсөнөөсөө хойш унтаад л унтаад л огт уйлдаггүй сонин хүүхэд шүү. Айлын бусад хүүхдүүд дуу дуугаа аван орилж байхад манай хүүхэд л огт уйлахгүй хэвтэж л байдаг. Уйлахгүй болохоор нь уйлаасай гэж боддог байж билээ.

Ганцаараа өрөө үрүүгээ явж төвдсөнгүй сувилагчийн ажилд туслахаар шийдээд тэндээ үлдэв. Сувилагч эгч орчин үед ямар олон хүүхэд төрөх болсон талаар надтай хууч хөөрөн инээмсэглэнэ. Бодоод байхнээ сувилагчийн ажил хүнд бололтой. Бид л тэднийг ажилаа муу хийдэг, бэлэг сэлт гориддог, муухай ааштай гэх зэргээр муу хэлдэг боловч тэд хичнээн их ажилтай ч хэзээ ч чадахгүй явлаа гэж хаяад гардаггүй хүмүүс юм даа гэж бодов. Сувилагч эгч маамуунуудтайгаа яг л том хүнтэй яриж мэт яриж, хэн нь хэзээ төрсөн аль нь ямар зантай болох талаар надтай хууч хөөрнө. Мөн дөнгөж төрсөн бяцхан хүүхдүүдийг өлгийдөж тавиад л эрэгтэй эмэгтэйгээр нь хос болгож өөд өөдөөс нь харуулж тавиад л өхөөрдөж гарна. Олон хүүхдийн толгой эргэм чимээнд бүтэн 12 цагийн турш борви бохисхийлгүй ажилладаг хэрнээ, нүүр дүүрэн инээмсэглэл тодруулаад л өхөөрдөн яриж буй хүний тэр сайхан сэтгэлийг би бахархан харж суулаа.

Хэсэг хугацаанд суусны дараа би сувилагч эгчээс "Энэ хүүхэд түрүүнээс хойш л уйлаад байх юм. Зүгээр үү " гэж асуутал сувилагч "Ээж нь сэхээнд байгаа юмаа хөөрхий. Төрснөөсөө хойш цадтал хооллож чадаагүй л байгаа юм. Одоо хоёр хонож байна" гэв. Би хүүг өрөвдөөд хөхүүлэхээр болов. Хүү маань ихэнхидээ унтаж байдаг болохоор хөхөө бараг л хөхдөггүй байсан юм. Хүүг авч сандал авч сууж байгаа л цээжиндээ баритал хүү удаан хугацаанд хоолны бараа хараагүй хүн шиг л сорж эхлэв. Бараг л хорин минут хэртээ хөхсөн ч цадсангүй бололтой хөхсөөр л байлаа. Жоохон холдуулахаар л эргээд л дайраад л. Олдсон дээр нь сайн идээд гэдэс гараад авъяа гэж бодсон бололтой. Ингэж бодоод би өөрийн эрхгүй инээв. Хэдий бяцхан ч ийм зүйлийг мэддэг юм байх даа гэж би бодлоо. Сувилагч эгч "Миний дүү одоо болноо. Өөр хүнд хөхүүлье. Хөхийг чинь хоосолчихлоо " гэж ирээд л инээвхийлэв.. Дөч орчим минут хөхсний дараа өнөөх хүү цадсан бололтой үнэгчилэн унтаад өглөө. Их л жаргалтай байгаа бололтой хаяа хаяа уруулаа хөхөөд л инээмсэглэнэ. За болж дээ нэг сайн цадаад аваг. Буян болог. Ээж нь хурдан зүгээр болоосой доо гэж бодоод хүүг оронд нь буцааж тавиад хүүгээ очиж нэг хараад өрөөний зүг явлаа.

Програмчлагдсан толгой

Нэг өдөр манайд ах минь ирлээ. Манайд оюутан байхдаа сууж байсан болохоор надтай хууч хөөрөх дуртай. Хүмүүс түүнийг бүрэн ичимхий гэдэг л юм. Харин надад бол сонин сэтгэхүйтэй нээлттэй хүн шиг санагддаг. За тэр ч яахав. Бид хоёр урьдын адил цай уунгаа элдвийг яриж суулаа. Манай ах яриандаа халсан уу яасан гэнэт л Ах нь ер нь эхнэр авахгүй байхаа гэдэг юм байна. Би гайхав. Уул нь их сайхан залуу. Надаас нэг ах. Өндөр гоё биетэй. Харсан охидууд царайлаг л гэдэг юм. Гэхдээ надаа тийм ч царайлаг харагддаггүй л дээ. За тэр ч яахав ажилтай зорилготой, өөртөө итгэлтэй, бүтээлч за тэгээд л ер нь орчин үед залууст ховордоод байгаа чанар ихтэй гэх үү дээ. Харин яагаад тийм хүнд эхнэр олддоггүй билээ.

Нүдээ том болгоод яагаад гэж би асуулаа. Харин ах миний санаанд ч оромгүй хариултыг хэлдэг байгаа. "Ахыг нь хүүхэд байхаас эхлээд л ээж минь оюутан байхдаа битгий охин дагуулаад ирээрэй. Залуудаа эхнэр авч болдоггүй юм шүү гэж дандаа захидаг байсан юм" гэх нь тэр. Ингээд л миний толгойд үргэлжилсэн урт бодлууд дахиад л орж ирлээ. Биднийг хар бага байхаас л эргэн тойрны хүмүүс бидний толгойд програм бичиж байдаг юм шиг санагдав. Харин бид түүнийгээ хүмүүжил гэж нэрлэдэг юм шиг санагдлаа. Ах минь үргэлжлүүлэн "Тэгээд л би бүтэлгүй хайртай учрах тоолондоо л ээжийнхээ хэлснийг санадаг юм. Эхнэр авч болохгүй гэсэн бодол толгойд бүүр суучихсан бололтой" гэв

Нээрээ ч тийм дээ гэж би сунжруулан хэлэв. Үнэхээр л тэгдэг бололтой. Намайг хар бага багаас эхлээд л аягаа ч угааж чаддаггүй байхад хүртэл бүтэлгүй салан палангаар нь дууддаг байж билээ. Ингээд л би өөрийнхөө салан палан гэдэгт итгээд огт ажил сураагүй юм шиг санагдлаа. Эцэг эх, бусад томчуудын биднийг сургаж хүмүүжүүлэх гэж хэлдэг үгнүүд бүгд л бидний амьдралд биелэлээ олдог юм шиг гэнэт бодогдов. Сайн ч муу ч тэр үгийг бид тархиндаа хүлээж аваад л програм болгож тийм л байх ёстой юм шиг санаж явдаг бололтой.

Харин эцэг эх, томчууд сайн зүйлийг их хэлдэг үү муу зүйлийг их хэлдэг үү гэдэг асуулт эндээс урган гарав. Бодоод байх нээ тэд сайн зүйлийг бага муу зүйлийг их хэлдэг юм шигээ. "ажил сурахгүй бол нөхөртөө гологдоно", "Сайн мөнгө олохгүй бол эхнэр авч чадахгүй", "Хичээлээ хийхгүй бол ядуу амьдарна" гэж ирээд л харааж байгаа ч юм шиг энэ үгнүүдийг эцэг эхчүүд амны уншлага шиг л хэлдэг. Тэгэж хэлэхдээ хүүхдүүдийнхээ сайн сайхны төлөө л хэлж байна гэж боддог. Харин үнэн хэрэгтээ тийм биш бололтой. Тэд биднийг муухай амьдарч, нөхөртөө гологдож, эхнэр авч чадахгүй байж, амжилтгүй байхыг програмчилж, сүүлдээ амьдралын сайн сайхныг олж харахгүй харалган нэгэн болгодог юм шиг санагдав. Амьралд алдах тоолондоо тэд өөрсдийгөө азгүй амьтан мэтээр л сэтгэдэг юм шигээ. Болох ёстой юм болдогоороо болж, тэгэх л ёстой юм шиг хүлээж авдаг байх.

Ингэж бодоод л би дотор зарс хийв. Гэхдээ бидэнд ч бас итгэл найдвар байгаа. Бид хэдийн програмчлагдсан хэдий ч түүнийгээ эвдэж болдог гэдгийг хүмүүс ойлгоосой гэж би боддог. Бид өөрийн амьдралын алдаатай бүхнийг бусад уруу чихэх биш харин өөрийнхөө орсон хайрцагнаас гарч, өөрийнхөө амьдралыг гэрэл гэгээтэйгээр төсөөлж амьдрах хэрэгтэй юм шигээ. Сайн сайхан зүйлийг бусдад яриж хэлж, тэдэнд урам өгч тэднийг дэмжиж туславал хүн болгон л сайхан амьдрах чадвартай байдаг. Гэхдээ нэгэнт програмчлагдсан бол шинээр түүнийг устгаж шинэ зүйл суулгана гэдэг бас хэцүү л дээ.

Тийм болохоор хүмүүс хүүхэдтэй болохоороо тэдэндээ хамгийн сайн сайхан үгийг хэлж, сайхан үгээр өлгийдөж, тэднийг хэнээс ч дутахгүй эрдэнэ гэдгийг нь ойлгуулах хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Тэгвэл тэд ч бас ертөнцийг сайхнаар харж, сайхан зүйлд итгэж, ирээдүйгээ сайхнаар төсөөлөх боломжтой болно.

Бараг л...

Энэ бол манай дүүгийн хэлэх хамгийн дуртай үг нь, Бараг л амны уншлага нь болчихсон гэх үү дээ. Юм л асуувал бараг л тийм ч биш, үгүй ч биш бараг л. Чи хичээлээ хийсэн үү... Бараг л... Хоолоо хийгээд дуусчихсан уу... Бараг л... Миний яриж байгаа юмыг ойлгож байна уу ... Бараг л...

Энэ үгийг дүү маань хэдэн жилийн өмнөөс л хэлэх болсон юмдаг. Бусад хүмүүст манараа сонсогдож байж магадгүй л юм. Гэхдээ л надад энэ дэлхий дээрх хамгийн утга учиртай үг шиг санагддаг.

Манай дүү одоо том залуу. миний өмнө нь яриж байсан дүү маань биш харин нөгөө дүү минь.Нөгөө дүүгийн маань ах, надаас дөнгөж 2 насаар л дүү. Хар багаасаа л дүү бид хоёр хамт өссийн. Намайг хаа саагүй дагаж явдаг хүүхэд байж билээ. Бага байхдаа дөрвөн нас хүртлээ хэлд ороогүй болохоор дохиогоор яриж би хэлмэрчилдэг байсан юмдаг. Намайг ажаа гэж ирээд л ухаангүй хайртай. Би ч бас дүүдээ хайртай. Яагаад ч юм манай дүү бусдаас шал өөр хүүхэд. Нэг л онцгой.

Уул нь манай дүү их ухаантай. Сэтгэн бодох бодлого, шатар дааманд хэнийг ч араасаа дагуулахгүй. Миний огт ойлгохгүй байгаа юмыг хүртэл аль дээр үед ойлгочихоод л байж байдаг. Рүбикийн шоог эвлүүлэх, шүдэнзээр бодлого бодуулахад хамгийн түрүүнд л ойлгоно. Тэгсэн хэрнээ огт энгийн юмыг заримдаа ойлгоддоггүй их сонин хүүхэд. Багаасаа л тийм байсан. Хүн яагаад гутал өмсөөд байгаа юм.Үхэрийн биеэн дээр яагаад үс ургадаг юм гэж ирээд л. Хүмүүс зүгээр л тийм байдаг юм гээд ойлгочихдог зүйлсийг яагаад яагаад ийм байгаа юм гэж ирээд л асууна.Ямарсайндаа л би бага ангид байхад нь хасах хасахын нэмэх гэдгийг ойлгуулах гээд л их зовж билээ. Зүгээр л тэгдэг болоод л тийм байхгүй юу гээд л би хичнээн тайлбарлаад л огт ойлгоддоггүй. Тэгэж баахан удаж байснаа манай дүү хоёр хасах нь мөргөлдөөд нэмэх болчихсон юм уу гэж асууж байж билээ.

Жоохон байхдаа тэр хүмүүсээс дандаа юм асууж явдаг хүүхэд байсан. Хүмүүс тайлбарлаж чадахгүй, асуултыг нь ойлгохгүй болохоороо л дандаа зүгээр л тийм байдаг байхгүй гэдэг хариултыг өгдөг байлаа. Би ч гэсэн. Гэхдээ арай ойр өссөн юм болохоороо би дүүгийнхээ яриаг хамгийн сайн ойлгодог хүн нь. Дүү маань янз бүрийн зүйлсийн талаар маш сонин сонин зүйл их яринаа. Ихэнхдээ хүмүүс түүний яриаг ойлгохгүй болохоор бараг л сонсдоггүй юм. Аав ээж хоёр ч бас дүү чинь нэг юм яриал байна огт ойлгодоггүй ээ гэж ирээл. Зарим хүмүүс түүнд энгийн эгэл жирийн амьдрал байх ёстой юм байгаараа байгаа гэдгийг ойлгуулах гэж их л хичээдэг байсан юмдаг.

Энэнээс болжил би дүүгээ дандаа бараг л гэдэг үгийг хэлэх болсон байх гэж боддог. Түүний дотоод ертөнц бидний одоо амьдарч буй ертөнцтэй зөрчилддөг бидний зүгээр л ийм байх ёстой гэдэг хариулт түүнд хангалтгүй байдаг болохоор... Дүү минь орчлонгийн утга учрын хариултыг хараахан олж чадаагүй байгаа, бүх юманд төгс хариулт олж чадаагүй болохоор л бараг л гэж хэлдэг байх. Ингэж бодохоор бид ч бас бараг л гэж хэлэх ёстой юм шиг. Учир нь бид ч бас яливаа зүйлийн төгс хариултыг олоогүй л байгаа шүү дээ.

Дөрвөн бяцхан гацуур

Энэ түүхийг би уул нь хүн бүхэнд яриж өгөх юмсан гэж дандаа боддог. Ялангуяа эрх мэдэл бүхий тэр л хүмүүст. Энэ бол манай бяцхан дүү, түүний 3н жижигхэн найзынх нь түүх.

Одоогоос 4н жилийн өмнө манай дүү 10-н настай байлаа. Яг л бусад арван настай хүүхдүүдийн адил зуны амралтаа найзуудтайгаа тоглож гэр буулгаж, хөл бөмбөг өшиглөж л өнгөрөөдөг байсан. Аав ээж хоёр юм хэлдэггүй болохоор өглөөнөөс үдэш хүртэл манайд баахан банди нар хашгиралдаж шуугилдаж, тархи толгой эргэтэл ноцолддог байлаа. Бүүр өглөө эрт 8-н цаг гээд л хүн ид унтаж байх үед орж ирээд л бужигнуулж гарна.

Энэ шуугианаас залхсан уу нэг өдөр ээж тэдэнд энэ замын хажууд хэдэн жижигхэн гацуур тарчихсан байна лээ. Миний хүүхдүүд өглөө болгон очиж усалж бай. Тэгвэл тэр гацуурууд том болж сайхан ургана шүү дээ. Зуныхаа амралтыг жаахан ч гэсэн хэрэгтэй юманд зориул гэж хэлээд бүгдэд нь 2 3 5 10 гээд л янз бүрийн хувин түмпэн бариулаад л гэрээс гаргалаа. Нээрээ ч манай гэрийн хажуугийн гудамжинд жижигхээн доожоогүй хэдэн гацуур хавар суулгсныг саналаа. Манай хэд ус асгах нь асгаж, цалгиулахыг нь цалгиулж тэр өдрөөс хойш нөгөө замын хажууд тарьсан хэдэн гацуурыг усалдаг боллоо. Гацуур усалдаг болсноос хойш тэд өглөө хар үүрээр 6 жаахан өнгөрөөгөөд л нөгөө хувин саваа түжигнүүлсээр л орж ирдэг болов. Манайхаас ус аваад явдаг байсан юм. Ээжид би энэ хэд ямар яршигтай юм бэ хүн яг унтаж байхад гэж намайг гомдоллоход ээж за жоохон хүүхдүүд хөөрхөн л байна ш дээ ингэж байгаад уйдах байлгүй дээ гэдэг байгаа.

Харин тэд уйдсангүй ингэж усалсаар бараг сар болов. Манайхан ч өглөө түжигнэх хувингийн дуу, хөвгүүдийн хөлийн чимээнд бүүр дасаад өглөө эрт сэрдэг боллоо. Нэг өдөр би гадаа сууж байгаад дүүгийнхээ 3-н найзтайгаа яриж байгааг сонсов. Нэг нь миний гацуур том болж байгаа та хэд хараарай гэж ирээд л сайрхдаг юм байна. Нөгөөдүүл нь чинийх анхнаасаа л том байсан ш дээ гэж үг сөргөв. Дөрвүүлээ болохоор дөрвөн жижиг гацуурыг нэг нэгээр нь сонгож усалдаг юм байх. Энэ мэтээр аль нь мундаг болохоо хэлэлцэж суух хооронд тэдний ярианд би өөрийн эрхгүй татагдан орлоо. Ингээд тэд намайг дагуулан гацуурнууд дээрээ очлоо. Нээрээ л өнгө зүс ороод жигтэйхэн гоё харагдана. Бүгд л энэ нь минийх энэ нь миний гэж шуугилдан алинийхыг нь гоё гэх нь вэ гэсэн аятай надруу харна.Идрээ гээд нэг турихан банди Итгэлээ эгчээ бид нар одоо модныхоо хажууд цэцэг зүлэг тариад сүүлд нь жинхэнэ амьд зүлэгтэй хөлбөмбөгийн талбайтай болох гэж байгаа гэж өөрсдийн төлөвлөгөөнөөс хуваалцав. Би инээвхийлэн та хэд модоо өдөр ч юм уу орой ч юм уу усалж болдоггүй юм уу гэхэд Тэмүка үгүй ээ өглөө услахаар хамгийн сайн байдаг байхгүй юу, номон дээр тэгэж байна лээ гэж ирээд л номчирхлоо. Тэдэнтэй хэсэг ярилцаж суусны эцэст тэд сайхан зүйлийг хийж бүтээе гэсэн эрмэлзлэлээр ямар их дүүрэн байдагийг би ойлгож билээ.

Энэ яриа болсноос нэг их удалгүй өнөөх бяцхан гацуур бүхий замын хажууд нэг том тэрэг зогслоо. Тэд хөөрхий бяцхан гацууруудыг зулгааж байгаад л томоос том зарлалын самбар хадаж эхлэх нь тэр. Ээж уурлан энэ модыг чинь манай хүүхдүүд усалж ургуулж байгаа юм гэж зарга мэдүүлэхэд "хот тохижуулалтын газрын үүрэг. Яахав энийгээ хадаж дуусаад буцаад суулгаж өгөмц гэж хэллээ." Манай дүүгийн найзууд ч бас хэдэн гацуураа эргэж тойрон том хүмүүсийг царайчлан зогсдог байв. Гэхдээ л бяцхан хүүхдүүд хойно тэгэс хийж байгаад болилоо. Нөгөө том самбараа хадах гэсээр байтал аль хэдийн долоо хоног өнгөрөв. Хөрснөөс нь салгаад энд тэнд тавичихсан гацуурнууд аажмаар үхэж эхлэв. Арай гэж самбар тависныхаа дараа тэд нөгөө гацууруудыг суулгахчаа болоод л арилж өгөв. Харин тэр гацуурууд ахиж ургасангүй. Манай дүүгийн бяцхан найзууд ч мөн тэрийг услах гэж дахиж явсангүй. Дахиж зүлэг тариж, хөл бөмбөгийн талбайтай болно ч гэсэнгүй. Магадгүй тэдний зарим нь дахиж хэзээ ч мод услахгүй юм билүү хэн мэдлээ. Хийсэн юмыг нь хэн нэгэн хүн сүйтгэчихдэг болохоор дахиж шинийг санаачилж юм хийхээ болих ч юм билүү.

Хүүхэд гэдэг гэгээн цагаахан сэтгэл, хүсэл мөрөөдлөөр дүүрэн байдаг. Тэдэнд томчууд бид итгэж дэмжих юм бол тэд дэлхийг ч өөрчлөх хүчтэй байдаг. Харин тэдний хүсэл мөрөөдөл, хийж бүтээж буй юманд нь хайхрамжгүй хандах юм бол тэдний дэврүүн сэтгэл, хүсэл эрмэлзэл ч бас замхран алга болдог. Хот тохижуулахын тэр хүмүүс зөвхөн дөрвөн жижигхэн модыг л тасдаж хаясан гэж боддог байх. Харин тэд дөрвөн бяцхан хөвгүүний ихийг хийж бүтээе гэсэн сэтгэлийг нь аваад хаяачихсан юм шиг надад санагддаг.

Санаанд оромгүй сайхан сэтгэл

Хэн нэгэн хүнээс санаанд ч оромгүй сайхан зүйлийг мэдрэх сайхан шүү. Хэдий тэгэх тохиолдол ховор ч гэлээ, тохиолдсон хойноо хүний амьдралын турш сэтгэлд хадгалагдан үлдэх нь сайхан. Дээрэм тонуул, хулгай, атаа хорсол, муу санаа, урвалт гээл биднийг хүрээлж буй зүйл хэдий олон байдаг ч гэлээ ганцхан сайхан зүйл тохиолдоход л хүний сэтгэл тэр дороо уужирч баяр баясал инээд хөөрөөр цалгин аз жаргалаар баялхаж, ертөнц ямар сайхан юм бэ гэж бодогдоход хүргэнэ.

Хэдий олон жилийн өмнө болсон ч би нэг явдлыг тодоос тод санадаг юм. Зуны нэг халуун өдөр байж билээ. Би гэрээсээ гангалаад л өсгийтэй гутал өмсөөд л гарсан юмдаг. Сургууль орж бичиг баримт бүрдүүлэхээ л гарсан санагддаг юм. Зун бичиг баримт бүрдүүлж байхыг бодоход би дөнгөж арван жилээ төгсөөд л сургуульд орох гэж байсан бололтой.

Өглөөнөөс хойш үд болтол алхаад ядарсан гэж яана. Бүтээсэн юм ч байсангүй. Ийш тийш гүйж жаал ядарсны эцэст хэсэг хугацаанд сургуулийн гадаах сандал дээр суулаа. Сууж байгаад цүнхээ харвал дотор нь түрүүвч байсангүй. Будилж мунгинаж явахдаа л түрүүвчээ хаяасан бололтой. Уур хүрсэн гэж яана. Өмнө нь явсан газартаа хаяачихсан юм болов уу гэж бодоод эргээд хөлөө чилтэл явлаа. Олох юм бишээ. Эргээд л нөгөө газартаа ирж суулаа. Аав ээж хоёр ажлаа бүтээгээрэй гээд өгсөн 5000 төгрөг дээрээс нь иргэний үнэмлэхээ хаячихлаа. Аав ээж хоёр яах бол гэхээс зүрх үхэж эгээтэй л нулимс гарчихсангүй. Тэр үед 5000 төгрөг ховор олддог их мөнгө байж дээ. Сургуулийн сурагч ийм мөнгөтэй явах нь ховор байсан цаг. За тэр ч яахав. Өсгийтэй гутал өмсөж сураагүй болохоор хөл янгинаж, ядаж шинэ авсан гутал нь хөл холгоод ярих юм биш.

Гутраад яахав гэж бодоод гэрийн зүг сажиллаа. Гартаа ганц ч төгрөггүй, холгосон хөлтэйгээ алххаар болов. Ямар тэр үед надад гар утас байсан биш дээ. Тэрийг бүүр сүүлд оюутан болсны дараа аав ээж төрсөн өдрөөр авч өгч байсан юм. За тэр ч бас яахав Энд тэнд сууж амарсаар болох байх даа гэж бодоод л цааш явлаа. Гай болж явж байсан чинь гэнэт хамраас цус гарав. Өглөө малгайгаа өмсөөд гараарай гэж хэлж байсан аавын үг гэнэт санаанд орох нь тэр. Хамрынхаа цусыг тогтоох гэж оролдсон ч бүтсэнгүй. Тэгээд нэгэн байшинд орж нойлд нь орж хамраа цэвэрлэж, цусаа тогтооё гэж цэвэрлэгч эгчээс нь гуйлаа. Харин тэр хүн 100 гэх нь тэр. Эгчээ би түрүүвчээ саяхан алга болгочихсон юм аа гэхэд тэр эгч тэгэж ярихгүй ээ хөө гэх нь тэр. Ингээд л би царайгүй эгчээс салаад гарч явлаа. Хойно нөгөө эгч өөр нэг хүнд муусайн юмнууд ингээд нойл завааруулах гээд байдаг юм гэхийг сонслоо. Хэн тэгэж тэр эгчийг хашраасан юм бүү мэд. Гэхдээ л би тэрүүхэн үе дээ тэр эгчид үнэн голоосоо гомдож билээ. Өөрөө охинтой байх даа, яагаад надад ингэж хандаж байгаа юм бол гэж бодоод уйлах шахав.

Цааш алхсаар хажууханд нь байдаг усан оргилуурын тэнд очлоо. Хамрын цус тогтох юм биш. Хамраа усанд угаая гэсэн тэгэж арай л төвдсөнгүй. Баяцхан хүүхдүүд усаар тоглож байхад гэж бодлоо. Цэвэрхэн гараараа ус утгаад холхон очиж угаах юм болсон ч олигтой юм болсонгүй. Намайг тэгэж мунгинаж байх зуур нэг хүн миний хажууд ирж суулаа. Үг ч хэлсэнгүй цав цагаахан даавууны өөдөс сарвайх нь тэр. Дээш өндийн харвал дөч эргэм насны нүүрэндээ инээмсэглэл тодруулсан хүн. Навсархай хувцастай, хог түүдэг бололтой нэг уут баричихсан, зуны халуунд зузаан хувцас өмсчихсөн хүн зогсож байлаа. (Бидний траншейний гэж нэрлэдэг шиг тийм л хүн ) Баярлалаа гэж хэлээд би сарвайсан даавууг нь норгож байгаад хамраа арчлаа. Тэгээд ахин дээш харвал нөгөө хүн аль хэдийн хол явчихсан байлаа. Хүний сайхан сэтгэлд баярласандаа ч тэрүү би тэр дороо л гэрлүүгээ нисэх мэт алхаад оччихсон юмдаг.

Тэр ах өгсөн даавууны өөдөс шигээ цав цагаахан сэтгэлтэй хүн байж дээ гэж би сүүлд бодож билээ. Хэдий өөрөө ядарч зүдэрч яваа ч гэлээ өөр нэг ядарсан хүнд туслах гэсэн сэтгэлтэй ямар агуа хүн бэ гэж биширмээр. Сүүлд бодоод байхнээ би яагаад тэр ахын хойноос нь гүйж очоод маш их баярлалаа ахаа гэж хэлсэнгүй вэ гэж бодогддог юм. Ядаж нөгөө ахын өгсөн цагаан даавууг угаагаад аваад хоцрохгүй дээ ч гэж харамсдаг.

Хүмүүсийн дорд үздэг ядуу, гуйлгачин хэмээн нэрлэдэг хүмүүст нь бас аль ч мөнгөтэй хүнээс гарахааргүй сайхан сэтгэл байдаг юм байна гэдгийг би тэр л үед мэдэрч билээ. Хүний мөн чанар өмссөн хувцас, барьсан түрүүвч, олсон мөнгө, сурсан мэдлэгтээ биш харин сэтгэлд нь л байдаг юм шиг санагдсан.

Тэр цагаас хойш би тийм хүмүүсийг хараад тэр хүний ард ямар түүх байгаа бол яагаад ингэж амьдардаг юм бол, сэтгэл нь ямар хүн бол гэж бодох болсон юм. Хүн жоохон зүйлд ч гэсэн үнэн голоосоо баярлаж болдог юм байна, тэрийгээ насан туршдаа ч санаж сэтгэлийн жаргал эдлэж болдог юм байна гэж бодож бусдад аль болохоор туслаж, бусад уруу аль болох инээмсэглэж, хэнийг ч ялган үзэхгүй байхыг хичээх болсон. Энэ бол тэр сайхан сэтгэлт ахын л ач. Тэр ахтай би эргэж уулзах юм бол, өөрийн чадах чинээгээрээ л тусланаа.